Złota moneta celtycka z przedstawieniem Ateny, Trepcza
Zbiory archeologiczne reprezentowane są przez zabytki trzech epok pradziejowych: kamienia, brązu, żelaza, a także historycznego okresu średniowiecza. Zabytki pozyskiwane były w trakcie badań wykopaliskowych, penetracji terenu, bądź ofiarowane przez znalazców świadomych ich wartości naukowej – jedynych źródeł poznania twórczej działalności człowieka, nie opisanej żadnym alfabetem historii.
Epoka kamienia (– do 1800 p.n.e.). Najstarszymi zabytkami są kamienne i krzemienne narzędzia i broń wykonane z miejscowego lub importowanego surowca, pozostawione lub zagubione przez pierwszych osadników późniejszej południowo-wschodniej ziemi sanockiej. Inwentarz tych zabytków stanowią: krzemienne łuszcznie, grociki, drapacze, retuszowane wióry i odłupki, krzemienne i kamienne siekierki, toporki, motyki oraz narzędzia wielofunkcyjne. Wiele egzemplarzy jest mało charakterystycznych i nie sposób powiązać je z kulturami archeologicznymi. Bardzo typowe reprezentują cykl lendzielsko-polgarski z IV-IV/III tys. p.n.e., kulturę amfor kulistych, kulturę pucharów lejkowatych, a najliczniej kulturę ceramiki sznurowej, pojawiającą się tu na przełomie III i II tysiąclecia p.n.e.
Epoka brązu (1800-700 p.n.e.) licznie reprezentowana jest przez materiał ceramiczny nieobecny w zbiorach z epoki kamienia, a także przez narzędzia, broń i ozdoby wykonane z tego metalu. Z wczesnej epoki brązu posiadamy okazały czekan bojowy z tarczkowatym obuchem, typu węgierskiego. Środkowy okres epoki brązu dokumentują naczynia gliniane – garnki i wazy noszące również cechy wpływów kulturowych z południa, zza Karpat, z kręgu kultury Otomani, pozyskane z przebadanej osady na terenie Sanoka. Najbogatszego zestawu naczyń: waz, garnków, mis, czerpaków, kubków, a także ozdób z brązu: szpil do spinania szat, bransolet, pierścionków, zawieszek – dostarczyło największe w zakątku Polski płd.-wsch. cmentarzysko ciałopalne z młodszej epoki brązu w Bachórzu, badane przez M. Gedla, które funkcjonowało przez około 600 lat. Z młodszej epoki brązu obejmującej schyłek II i początki I tys. p.n.e. pochodzą też naczynia grobowe i kuchenne z cmentarzyska i osady w Sanoku-Olchowcach. Luźnymi znaleziskami również z młodszych okresów epoki brązu jest naszyjnik z Zagórza (być może fragment skarbu) i siekierka z dziobkiem i tulejką w stylu wyrobów zza Karpat, będące luźnymi znaleziskami.
Epokę żelaza (800 p.n.e. – 1250 n.e.) z jej starszych okresów reprezentują ułamki naczyń z okresu halsztackiego, znalezione na stanowisku wielokulturowym w Sanoku; z okresu wpływów rzymskich (0-400 n.e.) – fragmenty naczyń glinianych i szklanych i drobne narzędzia z osady w Lisznej. Późny okres rzymski (IV-V w. n.e.) reprezentuje toczone, siwe naczyńko wydobyte wraz z monetą Hadriana w Załużu, fragmenty naczyń zasobowych ze wspomnianej osady w Lisznej i naczynia zasobowe z Międzybrodzia o cechach dackich. We wczesnym średniowieczu (500-1250 r.) osady i grody zlokalizowane głównie na nadsańskich wzgórzach w Sanoku, Sobieniu, Hoczwi, Lesku, a także Mymoniu n/Wisłokiem, wzbogaciły zbiory archeologiczne o reprezentatywne dla tego okresu przedmioty codziennego użytku: garnki, narzędzia z żelaza i rogu, militaria: groty strzał, ostrogi oraz elementy uprzęży końskiej. Wykopaliska na grodzisku “Fajka” w Trepczy powiększyły zbiory archeologiczne o unikalne w skali krajowej i międzynarodowej zabytki. Najstarszym znaleziskiem na “Fajce”, datowanym na IX w., jest skarb narzędzi żelaznych. Przedmioty używane na co dzień przez mieszkańców grodu w ostatnich fazach wczesnego średniowiecza – przy całej swojej różnorodności form i zaskakującej liczebności – zdają się być prawie niezauważalne w zestawieniu z wyposażeniem grobów otaczających odkryte relikty cerkwi i kaplicy. Są to ozdoby stroju – sprzączki. klamerki, wisiorki, zawieszki brązowe; biżuteria srebrna – zausznice, bogato ornamentowane pierścionki, pozłacany pierścień, zdobiony motywem krzyża w technice niello, srebrny pierścionek ze szklanym oczkiem jako komplet z zachowaną w całości niebieską, szklaną bransoletą. Jedynymi egzemplarzami na terenie Polski jest para srebrnych “kołtów” – ozdób nakrycia głowy arystokratek ruskich – wykonana ze srebrnych blach z wytłaczanym, fantastycznym ornamentem. Na szczególną uwagę zasługują enkolpiony brązowe (7 sztuk) z ukrzyżowanym Chrystusem na awersie i Matką Boską na rewersie i krzyżyk – prawdopodobnie proweniencji palestyńskiej – z fragmentem meteorytu jako relikwią wewnątrz. Płacidła, niemieckie monety z XI w., dwunastowieczne plomby ołowiane i pieczęcie księcia nowogrodzko-kijowsko-pskowskiego Ruryka Rościsławicza nie zamykają długiej listy trepczańskich zabytków. Do zbiorów archeologicznych zostały również włączone kafle, elementy architektoniczne, naczynia szklane – pochodzące ze stanowisk historycznych, badanych metodą archeologiczną, np. z “Zamczyska” w Nowotańcu, dworu obronnego w Niebieszczanach i warowni w Zagórzu. Ekspozycja archeologiczna reprezentuje zabytki kultury materialnej, grodzisk i warowni nadsańskich, których zachowane relikty wyznaczają atrakcyjny szlak turystyczny.
Maria Zielińska.
Topory kamienne
Brązowy czekan bojowy ze Strachociny
Urny i przystawki z cmentarzyska w Bachórzu
Skarb żelazny, 2 poł. IX w., Trepcza
Enkolpion z Horodyszcza w Trepczy, XII w.
Fragment pozłacanego diademu książęcego z Horodyszcza w Trepczy
Srebrne kołty z Horodyczcza w Trepczy, XII-XIII w.
